Proces ratowania XVI-wiecznych katakumb Monasteru Zwiastowania Przenajświętszej Bogarodzicy w Supraślu to jedno z najbardziej prestiżowych i skomplikowanych przedsięwzięć z zakresu inżynierii budowlanej, archeologii oraz konserwacji zabytków w Polsce. Zabytek, któremu w 2023 roku nadano godność Pomnika Historii Rzeczypospolitej Polskiej, przez dekady ulegał postępującej degradacji pod wpływem czynników atmosferycznych, wód gruntowych i erozji biologicznej. Dzięki unikalnej inicjatywie środowiska akademickiego oraz zaangażowaniu ekspertów z Politechniki Białostockiej, ten bezcenny obiekt przechodzi obecnie gruntowną renowację i zabezpieczenie konstrukcyjne.
Naukowe wsparcie i nadzór inżynieryjny nad procesem restauracji supraskich katakumb sprawuje Politechnika Białostocka. Kluczową rolę w diagnozowaniu stanu technicznego oraz opracowywaniu dedykowanych technologii materiałowych odgrywają specjaliści z Katedry Konstrukcji Budowlanych i Mechaniki Budowli na Wydziale Budownictwa i Nauk o Środowisku PB, kierowanej przez Rektor uczelni, dr hab. inż. Martę Kosior-Kazberuk, prof. PB. W procesie badawczym wykorzystano zaawansowane metody analityczne, w tym mikroskopię skaningową oraz trójwymiarowy skaning laserowy. Narzędzia te pozwoliły precyzyjnie ocenić geometrię, deformacje oraz mikrostrukturę starych cegieł i zapraw.
– Pracownicy Politechniki Białostockiej bardzo intensywnie uczestniczą w procesie renowacji supraskich katakumb – podkreśla prof. Marta Kosior-Kazberuk. – To ogromna satysfakcja, że prace, w których mieli swój udział nasi naukowcy mają swój dobry finał. Mam na myśli tutaj wysiłek, który włożyliśmy w przeprowadzenie szeregu badań, materiałów użytych do budowy katakumb, warunków gruntowo-wodnych w otoczeniu katakumb, a także badań związanych z nośnością konstrukcji, z koncepcją wykonania odnowy renowacji tego obiektu. Badania wytrzymałościowe, badania zapraw obejmowały tradycyjnie testowane właściwości takie jak wytrzymałość na ściskanie czy nasiąkliwość, ale obejmowały również bardzo zaawansowane testy, między innymi badania za pomocą mikroskopii skaningowej, które dały nam informacje o tym jak zbudowane są zaprawy czy historyczne cegły. Ważnym elementem badań tych katakumb było też użycie skanera laserowego do tego, żeby przeanalizować przede wszystkim deformację unikalnej konstrukcji. Te pomiary były szczególnie istotne do opracowania koncepcji odbudowy, renowacji, przywrócenia obiektowi stanu, który zapobiega jego dalszej degradacji. To wszystko było niezbędne, żeby prawidłowo zająć się takim obiektem – dobrać materiały do napraw i zabezpieczyć go skutecznie, tak żeby to co dzisiaj zrobimy, to co robimy z tak wielkim trudem było trwałe, a katakumby mogły być oglądane przez gości z całego świata.
Potwierdzenie faktycznego stanu realizowanych prac oraz ich znaczenia dla Klasztoru Zwiastowania Przenajświętszej Bogarodzicy daje Jego Ekscelencja Biskup Supraski Andrzej. Biskup podkreśla, że działania zabezpieczające przebiegają z najwyższą ostrożnością, a ich dotychczasowe efekty uratowały zabytek przed groźbą całkowitego katastroficznego zawalenia.
– Prace nie są bardzo szybkie, wymagają wielkiej ostrożności – podkreśla bp Andrzej. – Budynek jest bardzo delikatny, bardzo mocno zdewastowany, ale prace nieustannie trwają.
Wykonawcy zabezpieczyli wnętrza katakumb i wzmocnili nisze grobowe. Wtedy przystąpiliśmy do odprowadzania wód gruntowych z zewnętrznej strony katakumb – od strony wschodniej i północnej. Trzeba było odkrywać stopniowo części murów, tak żeby one się nie osunęły i bezpośrednio zabezpieczać. Także to wymagało precyzji.
Duchowny wskazuje na olbrzymią różnicę pomiędzy stanem obiektu sprzed rozpoczęcia interwencji inżynieryjnych a osiągniętym stanem stabilizacji.
– Przed rozpoczęciem renowacji ten obiekt dosłownie składał się do środka – wspomina bp Andrzej. – Teraz wszystkie elementy zostały zabezpieczone i zespojone – można powiedzieć, że to już lita skała. Gdyby nie współpraca z Politechniką Białostocką, podejrzewam, że mało by co zostało z tych katakumb. A tak mogą one być naprawdę spektakularnym zabytkiem w skali nie tylko Podlasia, ale również całego kraju i Europy.
Biskup Andrzej wyraża głęboką wdzięczność dla kadry naukowej Politechniki Białostockiej za bezcenną pomoc merytoryczną i konstrukcyjną:
– Byłbym nieszczery, gdybym nie podziękował pani Rektor i pracownikom Politechniki Białostockiej, bo na każdym etapie konsultujemy się z Politechniką i współpracujemy – mówi bp Andrzej. – Nieodzowna była pomoc poszczególnych profesorów, którzy byli pomocni właśnie pod względem konstrukcyjnym, tak żebyśmy odbudowując te katakumby, równocześnie ich nie rujnowali.
Biskup Supraski Andrzej akcentuje ich unikalność supraskich katakumb na tle dziedzictwa całej Europy Środkowo-Wschodniej:
– Jest to obiekt spektakularny na warunki Podlasia, który jest świadkiem dziedzictwa kultury – podkreśla duchowny. – Co bardzo ważne, że ten zbliżający się rok 2027 jest rokiem jubileuszowym od urodzenia świętego Cyryla, apostoła Słowian. A w przypadku tej budowli mamy ewidentne wpływy kultury bałkańskiej, serbskiej, bułgarskiej. W klasztorze takie wpływy były już począwszy od XV wieku. Ten obiekt podkreśla łączność kultury słowiańskiej z bałkańską i dlatego właśnie w taki pieczołowity sposób staramy się zabezpieczyć te katakumby.
Odnosząc się do kolejnych zamierzeń inwestycyjnych i docelowego zagospodarowania terenu, Biskup omówił plany związane z budową stałej wiaty archeologicznej (zgodnie z koncepcją architektoniczną prof. Jerzego Uścinowicza z Wydziału Architektury Politechniki Białostockiej)
– Przed nami jeszcze prace związane z zabezpieczeniem tej części, odprowadzeniem wód gruntowych od strony południowej i zachodniej, gdzie pierwotnie było wejście do katakumb i do świątyni, która znajdowała się nad katakumbami – opowiada bp Andrzej. – Następnie będziemy przystępowali do przekrycia archeologicznego, które zabezpieczy już docelowo obiekt. Docelowo chcielibyśmy zorganizować podejście od strony ulicy, wykonać szereg tablic informacyjnych, tak aby turyści, nawet nie wchodząc do środka – bo wejścia będą ograniczone ze względu na charakter obiektu – mogli przynajmniej z zewnątrz zobaczyć w jakiej skali jest ten obiekt i jak ważny nie tylko w skali naszego województwa, ale w skali całego kraju i dziedzictwa europejskiego.
Politechnika Białostocka zaangażowała się w opracowanie całego przebiegu prac renowacyjnych. Interwencja inżynieryjna wymagała stałej obecności badaczy na placu budowy oraz indywidualnego podejścia do każdego zachowanego fragmentu muru.
– Po inwentaryzacji zaproponowaliśmy sposoby odtworzenia katakumb – wspomina dr inż. Robert Grygo z Katedry Konstrukcji Budowlanych i Mechaniki Budowli Wydziału Budownictwa i Nauk o Środowisku Politechniki Białostockiej. – Część cegieł trzeba było oczyścić, część zastąpić, ale w sposób, by odpowiadało to założeniom, które kiedyś tutaj występowały. Zbadaliśmy zaprawy, które kiedyś zostały wykorzystane i staramy się zachować historyczne technologie.
Analizując stan zachowania substancji zabytkowej, ekspert wskazał na zaskakujące rozbieżności pomiędzy kondycją historycznych cegieł a spoiwa łączącego mury.
– Byliśmy zaskoczeni, że część cegieł wykazuje dosyć wysokie wytrzymałości jak na elementy, które były narażone na działanie wody przez bardzo długi okres – mówi dr Grygo. – Natomiast stan techniczny zapraw łączeń był fatalny. Musieliśmy mierzyć się z taką kwestią, by część tkanki zabezpieczyć w sposób trwały, a część musieliśmy niestety usunąć i wykonać sklepienia i części muru z cegły, która znajdowała się jeszcze w wykopaliskach tutaj przy klasztorze.
Kluczowym osiągnięciem zespołu inżynieryjnego było opracowanie tradycyjnych receptur zapraw wapienno-trasowych dopasowanych do wiekowych cegieł pozyskanych z dawnych rozbiórek monasterskich, a także wyeliminowanie niszczącego wpływu opadów i mrozu.
– Zaprawy tworzyliśmy w sposób tradycyjny, a najważniejszym zadaniem było odgrodzenie i zabezpieczenie katakumb przed deszczem i mrozem – mówi dr Grygo. – Wykonaliśmy tutaj zabezpieczenie i odtworzenie tkanki obiektu.
Prace konstrukcyjne objęły również odtworzenie lica wewnętrznego najbardziej uszkodzonej, odchylonej do wnętrza ściany zachodniej, co pozwoliło na ostateczne ustabilizowanie całej bryły katakumb.
Proces przywracania supraskich katakumb do stanu trwałego zabezpieczenia opiera się na wieloletniej, systematycznej współpracy naukowej i multidyscyplinarnym partnerstwie.
Etapy i przebieg prac renowacyjno-badawczych:
- Inicjatywa Międzyuczelniana i Porozumienie Naukowe (2021 r.)
W 2021 roku rektorzy czterech polskich uczelni: Politechniki Białostockiej, Uniwersytetu w Białymstoku, Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku oraz Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie podjęli oficjalną misję ratowania XVI-wiecznych katakumb. W kolejnych latach do konsorcjum badawczego dołączyły także Wojskowa Akademia Techniczna oraz Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Celem porozumienia stało się przeprowadzenie wielodyscyplinarnych ekspertyz naukowych. Efektem tych starań było nadanie supraskim katakumbom w 2023 roku prestiżowej godności Pomnika Historii Rzeczypospolitej Polskiej.
- Kwerendy, Badania georadarowe i projekty konserwatorskie (2022–2023 r.)
W latach 2022–2023 zorganizowano szeroko zakrojony program badawczy. Zespół historyków, archeologów, architektów i inżynierów przeprowadził kwerendy archiwalne, analizy archeologiczno-konserwatorskie oraz pomiary georadarowe. Wykonano skaning laserowy 3D całej budowli. Podczas panelu naukowego w Akademii Supraskiej latem 2022 roku prof. dr hab. inż. arch. Jerzy Uścinowicz (Kierownik Katedry Architektury Kultur Lokalnych Wydziału Architektury Politechniki Białostockiej) po raz pierwszy zaprezentował architektoniczną koncepcję stałego przekrycia zabezpieczającego katakumby.
- Pozyskanie finansowania z Polskiego Ładu i prace przygotowawcze (wiosna 2024 r.)
Wiosną 2024 roku Monaster Zwiastowania Przenajświętszej Bogarodzicy uzyskał dofinansowanie z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków (Polski Ład). Pozwoliło to na przystąpienie do bezpośrednich prac fizycznych. W pierwszej kolejności podniesiono tymczasową konstrukcję dachu z 2014 roku, opierającą się dotychczas bezpośrednio na koronach murów katakumb, co wywoływało niekorzystne naprężenia i uniemożliwiało roboty renowacyjne przy samych ścianach.
- Odkrycia archeologiczne i konsolidacja konstrukcji (2024–2025 r.)
Równolegle z pracami budowlanymi wykopaliska archeologiczne prowadził zespół pod kierunkiem dr. hab. Macieja Karczewskiego. Badacze odsłonili mury o grubości 90 cm oraz łuk poprzeczny stanowiący pozostałość dawnej cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego (istniejącej nad katakumbami do lat 70. XIX wieku). Odkryto również relikty gotyckiej podłogi z cegły równoczasowej budowie katakumb oraz odnaleziono historyczny wykop z lat 80. XX wieku.
W zakresie prac inżynieryjnych wykonano zabiegi strukturalnego wzmocnienia nisz grzebalnych przy użyciu chemicznych preparatów krzemianowych, doprowadzając zlasowane ściany do stanu konsolidacji w tzw. „litą skałę”. Oczyszczono, zagruntowano i zaimpregnowano zabytkową tkankę ceglaną.
- Odprowadzenie wód gruntowych i odbudowa górnych partii (2024–2026 r.)
Kluczowym etapem zabezpieczenia zewnętrznego było wykonanie głębokiego drenażu wzdłuż ściany wschodniej oraz północnej katakumb. Prace te pozwoliły na odcięcie dopływu wód gruntowych i opadowych destabilizujących strukturę podłoża. Wykonano podchwycenia fundamentowe pod najbardziej zagrożoną ścianą zachodnią oraz rozpoczęto nadbudowę i odtworzenie górnych partii murów z wykorzystaniem oryginalnych cegieł z XV i XVI wieku.
Wszystkie prace w supraskich katakumbach prowadzone są z zachowaniem najwyższych standardów poszanowania dla miejsca spoczynku zmarłych.
(jd)